TNBSP Bielsko-Biała


Darmowe publikacje elektroniczne w bibliotece szkolnej i akademickiej.


Niniejszy szkic jest tylko zarysem tematu darmowych publikacji elektronicznych w bibliotece. Nie próbowałem objąć całości dostępnych w Internecie darmowych publikacji, gdyż każdy z dostępnych online materiałów, czasopisma elektroniczne, e-booki, materiały zdigitalizowane, słowniki i encyklopedie online i inne występują w ilościach wykraczających poza granice tego krótkiego wystąpienia i czekają na głębsze badania bibliotekoznawcze. Przedstawiłem tu jedynie zasoby wykorzystywane na co dzień w pracy z czytelnikiem w czytelni Wyższej Szkoły Administracji. Z czytelni tej korzystają uczniowie, studenci oraz pracownicy szkół prowadzonych przez Towarzystwo Szkolne im. Mikołaja Reja w Bielsku-Białej. Czytelnia jest także otwarta dla wszystkich zainteresowanych jej zbiorami.
Czytelnia biblioteki szkolnej i akademickiej stanowi warsztat naukowy zarówno uczniów i studentów, jak i kadry nauczycielskiej i naukowej. Z różnych powodów małe biblioteki nie są wstanie gromadzić wszystkiego na każdy temat, a odsyłanie do większych placówek naukowych lub publicznych nie zawsze jest po myśli Czytelnika. Istnieje wiec potrzeba uzupełnienia zgromadzonych materiałów bibliotecznych o dodatkowe materiały. Tu naprzeciw potrzebie wychodzą zasoby globalnej sieci internetowej. Jest to tym łatwiejsze, ze prawie każda biblioteka szkolna i akademicka posiada stały dostęp do Internetu na kilku do kilkunastu stanowiskach komputerowych. Na początek, aby przyzwyczaić użytkowników do publikacji elektronicznych, a przez to rozszerzyć ofertę informacyjna biblioteki warto sięgnąć o publikacje elektroniczne dostępne bezpłatnie. W Internecie można znaleźć serwisy ułatwiające dostęp do tychże publikacji, jak również można wyszukać samodzielnie bogate księgozbiory (w wersji elektronicznej oraz zdigitalizowane), zarówno w języku polskim, jak i obcych. Prenumeraty czasopism gromadzonych w czytelni możemy uzupełnić elektronicznymi wydaniami tychże czasopism, elektronicznymi spisami treści lub czasopismami naukowymi dostępnymi online bezpłatnie. Szukając informacji naukowej dla bardziej wymagających klientów, można skorzystać z zaawansowanych narzędzi pomagających w sporządzeniu kwerendy w oparciu o źródła dostępne online, bez odsyłania do płatnych serwisów czasopism.
Młodzi czytelnicy chętnie korzystają w czytelni szkolnej z Internetu, wiec oswojenie ich z elektroniczna książką i czasopismem nie jest trudne. Gorzej jest z dotarciem do nich z informacją, ze biblioteka pomaga w dostępie do takich publikacji. Pomocne w tym względzie są lekcje biblioteczne lub inne szkolenia w zakresie korzystania z biblioteki, bądź innych zasobów informacyjnych. Bibliotekarz przekazując wiedzę w tym zakresie zawsze może wspomnieć o wartościowych publikacjach dostępnych online pomagających w kształceniu. W naszej bibliotece w ramach zajęć poruszana jest tematyka publikacji elektronicznych dostępnych bezpłatnie w Internecie. Aby ułatwić do nich dostęp, linki do tychże publikacji wyselekcjonowanych pod względem przydatności dla ucznia i studenta oraz pod kątem profilów kształcenia w szkole, znalazły się w elektronicznej kartotece prowadzonej w systemie MOL, a dostępnej w szkolnym katalogu. Tak wiec osoba zainteresowana jakimś zagadnieniem, szukając go w szkolnym katalogu otrzymuje wśród innych materiałów bibliotecznych, książek, czasopism, artykułów z czasopism, również linki do bezpłatnych publikacji elektronicznych i innych zasobów Internetu (m.in. baz danych). Ponadto w ramach ćwiczeń zarówno z metodologii nauk, jak i informacji naukowej, jakie odbywają się w czytelni, studenci muszą w oparciu o katalog biblioteki wykonać ćwiczenie na ocenę polegające na dotarciu do określonych publikacji elektronicznych i wyszukaniu z nich informacji zgodnych z tematyką ich kierunku studiów lub gdy są to zajęcia przygotowujące do pisania prac licencjackich - wyszukania informacji zgodnych z tematyką licencjatu.
BIBLIOTEKI WIRTUALNE
Na początek omówię kilka bibliotek wirtualnych, gdzie uzyskamy dostęp do bogatych zbiorów lektur szkolnych. W każdej chyba bibliotece szkolnej mogą wystąpić kłopoty z ilością udostępnianych lektur (jednego tytułu) w tym samym czasie. Gdy braknie nam wiec na półce lektury, możemy odesłać ucznia do Czytelni, aby skorzystał z biblioteki wirtualnej.
Na szczególną uwagę zasługuje Biblioteka Literatury Polskiej w Internecie http://monika.univ.gda.pl/~literat/ Jest to projekt badawczo-naukowy realizowany jest w ramach UNESCO ("Biblioteka wirtualna klasycznych tekstów literatury świata") przez Instytut Filologii Polskiej Wydział Filologiczno-Historyczny Uniwersytetu Gdańskiego. "Biblioteka" jest prezentacją znaczących utworów literatury polskiej wolnych od praw autorskich w dniu 1 września 1999 roku, dostępną bez ograniczeń dla wszystkich użytkowników Internetu dla celów naukowych, dydaktycznych i edukacyjnych. Poszczególne teksty utworów literackich - o ile to było możliwe - prezentowane są w całości, a wybory poezji prezentują całość dorobku pisarza. Poszczególnym utworom towarzyszy materiał ilustracyjny; najczęściej jest to portret pisarza, bądź też reprodukcja pierwodruku, nota biograficzna, przygotowana specjalnie dla potrzeb Wirtualnej Biblioteki Literatury Polskiej oraz szczegółowy opis bibliograficzny. Ze zbiorów "Biblioteki Literatury Polskiej" korzystają na mocy porozumień Polska Biblioteka Internetowa oraz Skarby Literatury Polskiej. Znajdziemy tu tez przewodnik po literackich zasobach Internetu.
Drugi projekt, który warto odwiedzić, to Polska Biblioteka Internetowa http://www.pbi.edu.pl/index.html. Wg stanu na grudzień 2005 roku Polska Biblioteka Internetowa obejmuje 27.023 książek. Docelowo zbiory obejmować będą: klasykę literatury polskiej, podręczniki akademickie oraz publikacje naukowe, dokumenty archiwalne, publikacje przeznaczone dla osób niewidomych, archiwalia nieliterackie - rękopisy muzyczne oraz pozycje kartograficzne, dzieła malarstwa, grafiki oraz fotografii, czasopisma i periodyki naukowe.
Trzeba też wspomnieć o Skarby Literatury Polskiej http://www.literatura.zapis.net.pl/start.htm. Poza utworami literatury pięknej udostępnianymi wg epok, znajdziemy tu elektroniczny "Przewodnik encyklopedyczny literatura polska", do którego hasła zaczerpnięto z dwutomowej encyklopedii wydanej pod tym samym tytułem w 1984 roku.
Z zagranicznych darmowych bibliotek wirtualnych trzeba powiedzieć o Projekcie Gutenberg http://www.gutenberg.org/ . To międzynarodowa inicjatywa zapoczątkowana w 1971 roku przez Michaela Harta, mająca na celu umieszczanie w Internecie elektronicznych wersji drukowanych książek, które nie są objęte prawami autorskimi lub które autorzy udostępnili do rozpowszechniania za darmo. Wg danych z grudnia 2005 r. projekt udostępniał czytelnikom ponad 17 tyś książek elektronicznych.
Projekt Gutenberg doczekał się swoich naśladowców. Największym jest Projekt Runeberg http://runeberg.org/ (na cześć pochodzącego z Finlandii poety Johana Ludwiga Runeberga, realizowany od 1992 r.), udostępniający w światowej pajęczynie dzieła nordyckiej literatury i sztuki. W ramach projektu publikowane są wyłącznie teksty i ilustracje starsze niż 70 lat, czyli nie chronione już prawem autorskim.
SŁOWNIKI ONLINE
Wśród dostępnych w Internecie publikacji książkowych zwrócić należy uwagę na słowniki online. Najczęściej są to elektroniczne wersje wydań drukowanych. Tak udostępniony jest przez Wydawnictwo De Agostini Polska Władysława Kopalińskiego "Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych" http://www.slownik-online.pl/index.php pierwsze wydanie w Internecie. "Słownik języka polskiego PWN" dostępny na portalu Wydawnictwa PWN http://sjp.pwn.pl/slowo.php ; "Słownik ortograficzny PWN" - http://so.pwn.pl/ ; "Słownik wyrazów obcych PWN" - http://swo.pwn.pl/ . Możemy korzystać ze słowników dostępnych tylko online, np. "Słownika staropolskiego" http://staropolska.gimnazjum.com.pl/slownik/, który jest integralną częścią serwisu Staropolska [http://www.staropolska.gimnazjum.com.pl]. Jego zakres i specyfika skorelowane są ściśle z korpusem utworów literackich zamieszczanych na portalu. Słownik posiada charakter jednostronny, tzn. staropolsko-nowopolski. Zawiera ponad 3000 słów pomocnych zwłaszcza dla gimnazjalistów i uczniów szkoły średniej w nauce o epoce.
Natomiast, gdy interesują nas słowniki językowe z całego świata, to warto odwiedzić portal YourDictionary.com http://www.yourdictionary.com/languages.html , gdzie znajdziemy informacje o wszystkich językach świata oraz 260 słowników językowych dostępnych online. Ponadto mnóstwo informacji i odnośników: etymologia, językach wymierających itp. Dla uzupełnienia wiadomości można skorzystać z OneLook Dictionary Search - katalogu słowników http://www.onelook.com/, w którym znajduje się wyszukiwarka słów i słowników (6.293.593 słów z 998 słowników).
Osobną grupę wśród słowników stanowią elektroniczne wersje słowników językowych. Mają one tą przewagę nad tradycyjnie gromadzonymi w bibliotekach słownikami drukowanymi, że zazwyczaj zawierają wymowę oraz przewagę nad encyklopediami multimedialnymi i słownikami na CD-Romach, że są dostępne online bezpłatnie. Bardzo trudno jest w tysiącach dostępnych online słowników językowych wybrać te najlepsze, nadające się do udostępniania w bibliotece. W mojej subiektywnej ocenie warto polecić do biblioteki szkolnej i akademickiej:
Serwis LING.PL http://www.ling.pl/ Jest to największy polski darmowy internetowy słownik wielojęzyczny, portal lingwistyczny, biuro tłumaczeń. Na stronie znajdziemy: Słowniki angielsko-polskie (110.700 haseł), m.in. słownik prawniczy, wojskowy, internautów, częstych błędów w j. ang., imion, zdrobnień i skrótów, chemiczny, astronomiczny, medyczny, audio-wideo; słownik polsko-angielski (100 tyś haseł); słowniki angielsko-angielskie (224 tys. haseł), słowniki języka niemieckiego (ponad 26 tys. haseł), słowniki języka francuskiego, hiszpańskiego, włoskiego, rosyjskiego oraz Słownik ortograficzny języka polskiego. Leksyka.pl słowniki internetowe http://www.leksyka.pl/ . W grudniu 2001 roku na stronie www.leksyka.com udostępniony został słownik internetowy Leksyka. Celem projektu jest objęcie całego słownictwa języka angielskiego. Jest to pierwszy tego typu projekt na świecie. Słownik słownictwa ogólnego udostępniany jest nieodpłatnie. Jedynie w przypadku słownictwa specjalistycznego wprowadzona jest opłata abonamentowa. Z opłaty tej zwolnieni są studenci oraz pracownicy naukowi wyższych uczelni. Do bazy słownika podłączone zostały NIEODPŁATNIE wszystkie większe biblioteki akademickie. Oznacza to, że za pomocą strony internetowej biblioteki można wejść (z komputera akademickiego) do Leksyki i korzystać z pełnej bazy haseł. (słowniki z wymową i odsyłaczami).
Słownik Angool.com - darmowy słownik angielski online http://www.angool.com/ Słownik angielski zawierający 354 tyś słów z 40 dziedzin, znajduje szukane słowo oraz słowa podobne, na stronie słownika znajduje się zestawienie alfabetyczne czasowników nieregularnych. MultiSłownik http://www.multislownik.pl/modules/multi/ Przeszukuje słowniki: polsko-angielski i angielsko-polski, polsko-niemiecki i niemiecko-polski, polsko-francuski i francusko-polski, polsko-włoski i włosko-polski, polsko-hiszpański i hiszpańsko-polski. Wydawca De Agostini Polska. Słownik e-DICT angielsko-polski i polsko-angielski http://www.dict.pl/plen . Słownik angielsko-polski i polsko-angielski, z wymową oraz szybkimi odsyłaczami do szukanych wyrazów do Merriam-Webster Online, Googli i The DICT Development Group.
PNET Słownik Angielsko-Polski http://www.pnet.pl/~si/angl/slo.php3 pozwala przetłumaczyć około 20 000 słów wraz z ich wymową, podaje wszelkie formy pochodne, idiomy itp. danego słowa.
CZASOPISMA ONLINE
Czasopisma naukowe prezentują najbardziej bieżący stan wiedzy, stanowią najbardziej aktualne źródło wiedzy dla naukowców, jak i dla ambitnych uczniów i studentów. Skrócenie procesu wydawniczego poprzez publikację czasopism w Internecie powodują wzrost zainteresowania prenumeratami czasopism elektronicznych, a gdy brak możliwości finansowych zakupu bardzo drogich prenumerat, wzrasta zainteresowanie czasopismami elektronicznymi - bezpłatnymi. Zamiast tworzyć własnego spisu takich czasopism, co jest bardzo czasochłonne, można skorzystać z gotowych spisów dostępnych w Internecie. Warto tu polecić "Listę polskich czasopism elektronicznych oraz elektronicznych odpowiedników periodyków drukowanych" stworzoną przez Wiktora Gawareckiego, a dostępną na stronie http://bilon.miks.uj.edu.pl/archiwum/czasopisma/pol.html. Jest to lista 1527 polskich czasopism, zawierająca odsyłacze zarówno do czasopism wyłącznie elektronicznych, jak też do elektronicznych odpowiedników czasopism drukowanych. W przypadku tych drugich istnieje duża rozbieżność jeśli chodzi o zakres zamieszczanych przez redakcje danych i informacji z pisma drukowanego. Niektóre redakcje zamieszczają w sieci pełne teksty swoich wydań (np. "Rzeczpospolita", "The Warsaw Voice"), inne natomiast ograniczają się tylko do wyboru artykułów (np. "Przegląd Techniczny"), bądź zamieszcza dokładny spis treści a niekiedy streszczenia (np "ENTER"), sporą grupę stanowią tytuły, które ograniczają się jedynie do zamieszczenia adresu redakcji oraz cennika ogłoszeń (np. "Informator Tygodniowy Skierniewic"). Bardzo duży spis czasopism znajdziemy również na Witrynie czasopism http://witryna.czasopism.pl/pl/, gdzie możemy je wyszukiwać wg częstotliwości, kategorii tematycznych i rodzaju medim (papierowe, sieciowe i papierowo-sieciowe) oraz w Katalogu Mediów Polskich opracowanym przez Ośrodek Badań Prasoznawczych Uniwersytetu Jagiellońskiego, a dostępny pod adresem http://media.onet.pl.
Szukając czasopism naukowych o wolnym dostępie do pełnych tekstów warto sięgnąć po niedawno opublikowany w EBIB tekst Anety Drabek i Arkadiusza Pulikowskiego: Baza danych "Naukowe i fachowe polskie czasopisma elektroniczne" - stan badań W: Biuletyn EBIB 1006 nr 1.Tryb dostępu:
http://www.ebib.info/2006/71/drabek.php, w którym znajdują się linki do ciekawych spisów czasopism oraz opis niedawno oddanej do użytku bazy danych "Naukowe i fachowe polskie czasopisma elektroniczne" dostępnej na serwerze Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach pod adresem http://www.bg.us.edu.pl/bazy/czasopisma/
Natomiast szukając pełnotekstowych czasopism zagranicznych koniecznie trzeba odwiedzić serwis Directory of Open Access Journals http://www.doaj.org/ , w którym można znaleźć ponad 2000 czasopism naukowych z całego świata o "wolnym dostępie", w tym do 501 jest dostęp bezpośrednio z poziomu serwisu.
GOOGLE SCHOLAR
Na koniec powiem jeszcze krótko o usłudze Google Scholar http://scholar.google.com. została zaprojektowana specjalnie z myślą o przeszukiwaniu zasobów akademickich Można przez nią znaleźć artykuły z czasopism naukowych z całego świata dostępnych online. W wynikach wyszukiwania prezentowane są nie tylko odnośniki do stron, stanowiących temat kwerendy, ale również nazwy czasopism, z którego pochodzi tekst. Wyszukiwarka szereguje artykuły według ich ważności i odnajduje darmowe ich wersje. Algorytm wyszukiwania jest bardziej skomplikowany niż serwis podstawowy, gdyż łączy technikę PageRank z techniką wyszukiwania tekstów łącząc trafność znalezionych stron z ich wagą. Google analizuje całą zawartość strony w poszukiwaniu słów kluczowych, aby znaleźć odpowiedni dokument, a przez to skupia się bardziej na wyszukiwaniu kluczowych słów niż odnośników do stron. Scolar Google ma również dodatkową cechę. Każdy wynik wyszukiwania ma powiązania ze wszystkimi dostępnymi darmowymi wersjami, które można znaleźć na innych stronach, np. na osobistych stronach domowych.
Drugą usługą najpopularniejszej wyszukiwarki świata dla nauki i edukacji jest GOOGLE PRINT dostępny pod adresem http://books.google.com/ Ta wznowiona 2 listopada 2005 roku usługa umożliwia przeszukiwanie i przeglądanie w Internecie zeskanowanych książek. Projekt został zawieszony na kilka miesięcy po protestach wydawców i autorów a także pozwie złożonym w sądzie przez Amerykańskie Zrzeszenie Wydawców. Obecnie dostępne jest ponad 10 tys. nieobjętych prawem autorskim książek, pochodzących z prestiżowych amerykańskich bibliotek i uniwersytetów min.: Uniwersytetu Stanford, Harvard, Michigan oraz Nowojorskiej Biblioteki Publicznej.

Adrian Orawski