Kształtowanie się integracji dzieci z upośledzeniem umysłowym od Starożytności po czasy współczesne

1.Wstęp

Integracja dzieci niepełnosprawnych jest już dzisiaj w Polsce zjawiskiem powszechnie akceptowanym. Wyrazem tego jest wiele różnorodnych form integracyjnego wychowania i nauczania oraz wiele inicjatyw umożliwiających dzieciom niepełnosprawnym i ich rodzicom wyjście z izolacji społecznej. Zasadniczym dobrem każdego człowieka jest pełne jak najwcześniejsze uczestnictwo w życiu społecznym przy zachowaniu pełnej niezależności osobistej. Mówiąc o integracji w szkole mamy na myśli możliwość zaspakajania różnorodnych potrzeb emocjonalno- społecznych; są to: potrzeby bycia wartościowym, potrzeby uznania, miłości, zrozumienia, bezpieczeństwa w grupie, więzi z nią, poszanowania godności, doznawania opieki i pomocy. Podstawową zasadą, na której jest oparta integracja jest to, że osoba mimo upośledzenia jest jednostką normalną. Integracja jest procesem obustronnym i dotyczy każdego kto włącza się w system kształcenia integracyjnego. Dopóki nie zostanie rozbudowana potrzeba poznania, zrozumienia i przyjęcia niepełnosprawnego razem z jego wartościami i słabościami, dopóty wciąż będziemy uciekać przed drugim człowiekiem.

Rys historyczny
J.Wald 1) wyróżnia trzy okresy w kształtowaniu się stosunku do upośledzeń umysłowych:
1. Okres demonologiczny, w którym traktowano upośledzenie umysłowe jako przejaw sił nadprzyrodzonych, niekiedy jako karę za bliżej nie określone przewinienia rodziców
2. Okres nozologiczny przypadający na XIX i początek XX wieku, w którym sprecyzowano cechy charakteryzujące osoby upośledzone umysłowo.
3. Okres dyferencjacji pojęcia "upośledzenie umysłowe" i integracji społecznej upośledzonych umysłowo 1).

Pierwsze wiadomości o chorych umysłowo i postępowaniu z nimi pojawiają się w piśmiennictwie egipskim, hinduskim, starożydowskim i perskim. Chorzy psychicznie byli przedmiotem współczucia, szczególnego zainteresowania, a nawet zasługiwali na wyróżnienie i opiekę ze strony społeczeństwa; jedynie Żydzi uważali chorobę psychiczną za karę bożą, a Spartanie, u których istniał nadzór państwa nad wychowaniem młodzieży, segregowali niemowlęta i te kalekie lub upośledzone porzucali w górach Tajgetos. Grecy leczyli chorych umysłowo w świątyniach na równi z innymi chorymi. W Rzymie dziećmi zajmowały się matki, otaczając właściwą opieką również dzieci chore. Dopiero w okresie rozkładu imperium rzymskiego rozpowszechnił się zwyczaj uśmiercania dzieci upośledzonych umysłowo.

W średniowieczu funkcjonował pogląd, że choroba psychiczna jest dopustem bożym, nakazywano opiekę i pomoc upośledzonym umysłowo, jako wyraz litości i obowiązek dobrego chrześcijanina. Przy zakonach i szpitalach organizowane są pierwsze przytułki dla chorych, upośledzonych i bezdomnych. W okresie Odrodzenia i Oświecenia w większości krajów europejskich pojawiają się pierwsze domy dla obłąkanych i umysłowo upośledzonych (Barcelona- -1412, Upsala - 1305, Rzym - XV wiek, Esslingen - 1544, Paryż - 1656). W Rosji (w Nowogradzie) zorganizowano pierwszy zakład dla obłąkanych dopiero w 1716 roku. Dawne tradycje w rozwoju opieki społecznej miała Anglia. Najstarsze hospicjum powstało w 1369 roku w Tower pod Londynem. Najstarszy szpital europejski, w którym od roku 1377 przyjmowano pod opiekę osoby obłąkane i upośledzone umysłowo powstał w Londynie. W krajach arabskich już w 1173 roku powstał w Bagdadzie pierwszy specjalny zakład dla osób upośledzonych. Pod koniec XIII wieku powstały również zakłady w Kairze i Dionizapour 2).
W okresie Odrodzenia społeczeństwa zajmowały dwa sprzeczne ze sobą stanowiska dotyczące psychicznie chorych i upośledzonych umysłowo. Z jednej strony pogardzały tymi ludźmi, z drugiej zaś litowały się nad "nieszczęśliwymi" i w imię tej litości udzielały im pomocy i otaczały opieką. Zakony Jezuitów, Bonifratrów czy Sióstr Miłosierdzia organizowały opiekę nad upośledzonymi w szpitalach zakładanych przy kościołach i klasztorach.
Znaczącą rolę w rozwoju opieki nad upośledzonymi umysłowo odegrał założony przez św. Wincentego á Paulo zakon Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia (tzw. Szarytek), który rozwinął we Francji akcję opieki nad chorymi. W późniejszym okresie Siostry Szarytki zostały sprowadzone do Polski przez żonę króla Władysława IV 3).

Pierwszą próbę etiologii upośledzenia umysłowego podjął Feliks Plater, który w zasadzie podaje pierwszą klasyfikację psychicznie chorych 4).
Wielka Rewolucja Francuska wpłynęła na zmianę stosunku społeczeństwa do ludzi upośledzonych umysłowo. Stawiała sprawę wsparcia potrzebujących i opieki nad nimi nie jako rodzaj jałmużny i filantropii, ale jako jeden z zasadniczych obowiązków państwa i społeczeństwa. Lekarze zmieniali metody leczenia. Zabraniając stosowanych dotychczas tortur, wprowadzali próby terapii grupowej i terapii pracą; dokonali klasyfikacji upośledzeń umysłowych, wyodrębniając np..: idiotyzm, imbecylizm i ograniczoność umysłową. W I połowie XIX wieku podejmowano pierwsze próby kształcenia upośledzonych umysłowo, a zwłaszcza upośledzonych umiarkowanie i znacznie. Pierwszym, który się podjął tego zadania był francuski lekarz, pedagog i psycholog E. Sequin 5); w 1841 roku złożył prywatną szkołę dla dzieci upośledzonych umysłowo, która zdobyła uznanie w świecie i stała się wzorem dla innych krajów.
W drugiej połowie XIX wieku, wraz z wprowadzeniem w wielu krajach Europy i Ameryki obowiązku szkolnego, problem nauczania dzieci upośledzonych umysłowo nabrał innego znaczenia. Władze publiczne zmobilizowane zostały do organizacji szkół i zakładów specjalnych dla dzieci upośledzonych w stopniu lekkim oraz do przygotowania nauczycieli specjalistów dla stosunkowo znacznej liczby dzieci. W Polsce pierwszy zakład dla upośledzonych umysłowo powstał w Krakowie, drugi w Gdańsku w 1542 roku. Prowadzono w nich nie tylko leczenie, ale także i naukę. Rozbiory przerwały organizacje opieki nad dziećmi zapoczątkowaną przez Komisję Edukacji Narodowej 5).

Charakter opieki nad psychicznie chorymi i upośledzonymi umysłowo na ziemiach polskich będących pod zaborem rosyjskim zależny był od polityki zaborcy. Władze carskie nie wykazywały zainteresowania sprawami opieki nad ludźmi specjalnej troski. Doniosłą rolę w zakresie działalności na rzecz tych osób odegrało Warszawskie Towarzystwo Pomocy Lekarskiej i Opieki nad Umysłowo i Nerwowo chorymi założone w 1889 roku. W początkach XX wieku (1909) w Otwocku Towarzystwo Opieki nad Nerwowo i Psychicznie Chorymi Żydami założyło szpital psychiatryczny "Zofiówka", w którym zapoczątkowano nauczanie dzieci głębiej upośledzonych umysłowo. Pierwsza publiczna szkoła dla dzieci lekko upośledzonych powstała w Warszawie w roku 1917 i założona była przez M. Stefanowską 6). W Niemczech opieka nad dziećmi upośledzonymi zaczęła się rozwijać stosunkowo wcześnie. Inicjatywa wychowania i kształcenia wyszła od pedagogów. Obok klas specjalnych rozwijano zakłady opiekuńczo- lecznicze dla dzieci głęboko upośledzonych. Zakłady te miały charakter charytatywno- filantropijny. Niestety nie uwzględniono w tym działaniu potrzeb organizowania opieki nad polskimi dziećmi z upośledzeniem umysłowym.
W zaborze pruskim pierwsza placówka dla dzieci upośledzonych umysłowo powstała w Poznaniu w 1897 roku, a od 1907 r. zorganizowano, w Zakładzie Psychiatrycznym w Owińskich koło Poznania, klasę specjalną dla głębiej upośledzonych. W 1913 roku w Toruniu otwarto szkołę specjalną, a dla głębiej upośledzonych naukę prowadzono w szpitalach psychiatrycznych w Wejherowie i Świeciu. Najwięcej szkół specjalnych powstało na Śląsku. Oprócz języka niemieckiego i rachunków uczono tam prawie wyłącznie rzemiosła, głównie stolarstwa, koszykarstwa i szewstwa 7).

Po roku 1907 rząd austriacki przekazał zadania opieki nad dzieckiem polskim Galicyjskiemu Komitetowi Opieki nad Dzieckiem i Młodzieżą. Po roku rozpadł się on na dwa oddzielne komitety: krakowski i lwowski. Do 1914 roku istniało 11 instytucji zajmujących się dziećmi, natomiast do czasów I Wojny Światowej nie zajęto się na tych terenach dziećmi lekko upośledzonymi umysłowo i nie zorganizowano dla nich ani jednej klasy lub szkoły specjalnej.
W latach I Wojny Światowej w znacznym stopniu przyczynił się do organizowania opieki nad dziećmi lekarz pediatra Władysław Szenajch - późniejszy profesor Uniwersytetu Warszawskiego. W 1916 roku powstała Rada Główna Opiekuńcza, która głosiła, że opieka nad dziećmi jest pracą społeczną i dlatego nie powinna mieć charakteru filantropijnego, lecz być obowiązkiem społecznym.
Ogromną rolę w organizacji kształcenia specjalnego dzieci upośledzonych odegrały w Polsce J. Joteyko, M. Grzegorzewska, M. Stefanowska, które w latach I Wojny Światowej przygotowywały za granicą pierwsze projekty organizacji systemu wychowania i kształcenia dla przyszłej niepodległej Polski dzieci upośledzonych. J. Joteyko wprowadziła do praktyki specjalnej karty lekarsko- pedagogicznej uczniów, w celu rozeznania się w osobowości i potrzebach dziecka. Wspólnie z M. Grzegorzewską zorganizowała Polską Ligę Nauczania, której celem było gromadzenie materiałów dotyczących organizacji szkolnictwa oraz metodyki nauczania i wychowania. W swych poglądach pedagogicznych była zwolenniczką jednolitej szkoły podstawowej, w której dzieci wszystkich warstw społecznych mają jednakowe warunki startu życiowego; domagała się, aby w ramach szkoły powszechnej tworzone były oddziały specjalne dla dzieci upośledzonych umysłowo i opóźnionych w nauce szkolnej. W 1918 roku M. Grzegorzewka wraca do kraju i wspólnie z Janem Hellmanem, pierwszym naczelnikiem Wydziału Szkół Specjalnych tworzy i organizuje w Polsce szkolnictwo specjalne.

W 1922 roku władze państwowe tworzą Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej, którego dyrektorem przez 45 lat była Grzegorzewska. W 1924 roku przy Zarządzie Głównym Związku Polskich Nauczycieli Szkół Powszechnych organizuje Sekcję Szkolnictwa Specjalnego, a także wydaje czasopismo (od 1924) "Szkoła Specjalna". W latach 1930 - 1935 była również dyrektorem Państwowego Instytutu Nauczycielskiego. Po II Wojnie Światowej odbudowuje działalność PIPS-u, a następnie w 1956 roku organizuje na Uniwersytecie Warszawskim Katedrę Pedagogiki Specjalnej i obejmuje jej kierownictwo. Bliską współpracowniczką M. Grzegorzewskiej i J. Joteyko była Michalina Stefanowska; pracowała w Paryżu, Brukseli i Genewie. Po powrocie do kraju rozpoczyna wykłady, a w roku 1917 obejmuje Katedrę Fizjologii Uniwersytetu Poznańskiego. Po odzyskaniu niepodległości organizuje w Warszawie pierwsze szkoły i klasy specjalne (1926).

mgr Aurelia Wątroba
nauczyciel- bibliotekarz w ZSO im. Armii Krajowej w Bielsku- Białej


1) Wald J. (red.), Stomma D. Garlicka K., Garlicki R., Jak przygotować do życia dziecko umysłowo upośledzone,Warszawa 1972
2) Zamskij H.S., Historia Oligofregopedagogiki, Moskwa 1974
3) Dziedzic S., Rewalidacja upośledzonych umysłowo, Warszawa 1970
4) Balcerek M., Rozwój wychowanie i kształcenie dzieci z upośledzeniem umysłowym. Zarys historyczny, Warszawa 1981
5)Kurdybacka Ł., Mitera- Dobrowolska M., Komisja Edukacji Narodowej, Warszawa 1973
6) Radziszewsska W., Jeszcze jedna rocznica w historii szkolnictwa specjalnego dla dzieci umysłowo upośledzonych w Warszawie (lata 1917 - 1922), "Szkoła Specjalna" 1968, nr 2
7) Kotlarski M., Szkolnictwo specjalne dla upośledzonych umysłowo w Polsce do 1939 roku, "Szkoła Specjalna" 1968,nr 2.


POWRÓT